จากล้านนาสู่สยาม: พัฒนาการความเป็นเมืองเชียงใหม่ สมัยราชวงศ์มังรายถึงสมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย
From Lanna to Siam: The Development of Chiang Mai from the Mangrai Dynasty to the Vassal State Period under Siam
Abstract
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยและกระบวนการพัฒนาเมืองในจังหวัดเชียงใหม่ ตั้งแต่สมัยราชวงศ์มังรายจนถึงสมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย โดยใช้วิธีการรวบรวมข้อมูลจากเอกสารและสืบค้นข้อมูลประวัติศาสตร์เชียงใหม่ และการวิเคราะห์เนื้อหาเกี่ยวกับทฤษฎีกำเนิดเมืองและกระบวนการพัฒนาเมืองในมิติเชิงพื้นที่และเวลา การศึกษาได้แบ่งขอบเขตช่วงเวลาของการเกิดขึ้นของเมืองเชียงใหม่เป็น 4 ช่วงเวลา ได้แก่ (1) สมัยก่อนสร้างเมืองเชียงใหม่ (2) สมัยราชวงศ์มังรายปกครอง (3) สมัยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า และ (4) สมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย ผลการศึกษาพบว่าในสมัยราชวงศ์มังรายปกครอง เชียงใหม่มีการกลายเป็นเมืองและเกิดการเป็นชานเมืองในเวลาต่อมา โดยมีปัจจัยขับเคลื่อนจากปัจจัยทางเศรษฐศาสตร์ ศาสนา และการทหาร ในสมัยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า การกลายเป็นเมืองและการเป็นชานเมืองลดลง ซึ่งได้รับอิทธิพลหลักจากปัจจัยทางการทหาร เศรษฐศาสตร์ และศาสนา ส่วนในสมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย พบการออกจากเมืองและการฟื้นฟูเมือง ซึ่งมีปัจจัยทางการทหาร เศรษฐศาสตร์ และทางศาสนา การศึกษานี้มีข้อเสนอแนะว่าการวิเคราะห์ในครั้งต่อไปสามารถนำมาวิเคราะห์ร่วมกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ ฉบับที่ 1 จนถึงฉบับที่ 13 เพื่อทำความเข้าใจทฤษฎีและกระบวนการพัฒนาเมืองในยุคปัจจุบัน (This study investigates the factors and processes underlying the urban development of Chiang Mai Province from the Mangrai Dynasty to its period of vassalage under Siam. Data were collected from historical documents and records related to Chiang Mai and analyzed using content analysis to trace the origins and evolution of the city across spatial and temporal dimensions. The study divides the emergence and transformation of Chiang Mai into four key periods: (1) the pre-urban stage preceding the establishment of Chiang Mai, (2) the Mangrai Dynasty, (3) the era of Burmese suzerainty, and (4) the period during which Chiang Mai became a vassal state under Siam. The findings reveal that urban development began during the Mangrai Dynasty and expanded into suburban areas, driven by economic, religious, and military factors. During the Burmese suzerainty, Chiang Mai experienced a decline in both urbanization and suburbanization, influenced by similar factors. A comparable pattern occurred during the vassalage period under Siam, characterized by deurbanization followed by phases of reurbanization shaped by military, economic, and religious conditions. The study suggests that future research should integrate insights from Thailand’s First to Thirteenth National Economic and Social Development Plans to enhance the understanding of contemporary theories and processes of urban development.)References
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยและกระบวนการพัฒนาเมืองในจังหวัดเชียงใหม่ ตั้งแต่สมัยราชวงศ์มังรายจนถึงสมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย โดยใช้วิธีการรวบรวมข้อมูลจากเอกสารและสืบค้นข้อมูลประวัติศาสตร์เชียงใหม่ และการวิเคราะห์เนื้อหาเกี่ยวกับทฤษฎีกำเนิดเมืองและกระบวนการพัฒนาเมืองในมิติเชิงพื้นที่และเวลา การศึกษาได้แบ่งขอบเขตช่วงเวลาของการเกิดขึ้นของเมืองเชียงใหม่เป็น 4 ช่วงเวลา ได้แก่ (1) สมัยก่อนสร้างเมืองเชียงใหม่ (2) สมัยราชวงศ์มังรายปกครอง (3) สมัยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า และ (4) สมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย ผลการศึกษาพบว่าในสมัยราชวงศ์มังรายปกครอง เชียงใหม่มีการกลายเป็นเมืองและเกิดการเป็นชานเมืองในเวลาต่อมา โดยมีปัจจัยขับเคลื่อนจากปัจจัยทางเศรษฐศาสตร์ ศาสนา และการทหาร ในสมัยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า การกลายเป็นเมืองและการเป็นชานเมืองลดลง ซึ่งได้รับอิทธิพลหลักจากปัจจัยทางการทหาร เศรษฐศาสตร์ และศาสนา ส่วนในสมัยเป็นเมืองประเทศราชของไทย พบการออกจากเมืองและการฟื้นฟูเมือง ซึ่งมีปัจจัยทางการทหาร เศรษฐศาสตร์ และทางศาสนา การศึกษานี้มีข้อเสนอแนะว่าการวิเคราะห์ในครั้งต่อไปสามารถนำมาวิเคราะห์ร่วมกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ ฉบับที่ 1 จนถึงฉบับที่ 13 เพื่อทำความเข้าใจทฤษฎีและกระบวนการพัฒนาเมืองในยุคปัจจุบัน
(This study investigates the factors and processes underlying the urban development of Chiang Mai Province from the Mangrai Dynasty to its period of vassalage under Siam. Data were collected from historical documents and records related to Chiang Mai and analyzed using content analysis to trace the origins and evolution of the city across spatial and temporal dimensions. The study divides the emergence and transformation of Chiang Mai into four key periods: (1) the pre-urban stage preceding the establishment of Chiang Mai, (2) the Mangrai Dynasty, (3) the era of Burmese suzerainty, and (4) the period during which Chiang Mai became a vassal state under Siam. The findings reveal that urban development began during the Mangrai Dynasty and expanded into suburban areas, driven by economic, religious, and military factors. During the Burmese suzerainty, Chiang Mai experienced a decline in both urbanization and suburbanization, influenced by similar factors. A comparable pattern occurred during the vassalage period under Siam, characterized by deurbanization followed by phases of reurbanization shaped by military, economic, and religious conditions. The study suggests that future research should integrate insights from Thailand’s First to Thirteenth National Economic and Social Development Plans to enhance the understanding of contemporary theories and processes of urban development.)
